مقاله
3 فروردین 1405 (23 مارس 2026)
حقوق بینالمللی بشردوستانه(International Humanitarian Law-IHL) و تشدید مخاصمات در خاورمیانه
با توجه به تعدد مخاصمات مسلحانه بینالمللی در سراسر جهان، از جمله تازهترین تشدید تنشها در خاورمیانه، هدف از این مطلب یادآوری برخی از اصول و قواعد مهم حقوق بینالمللی بشردوستانه است که طرفهای درگیر موظف به رعایت آنها هستند.
پرسشهای متداول
حقوق بینالمللی بشردوستانه (IHL) چیست و چه زمانی اجرا میشود؟
حقوق بینالمللی بشردوستانه (IHL)، که با عنوان «قوانین جنگ» نیز شناخته میشود، مجموعهای از قواعد بینالمللی است که مخاصمات مسلحانه را تنظیم میکند و رفتار دولتها و دیگر طرفهای درگیر را در چنین موقعیتهایی مشخص مینماید.
حقوق بینالمللی بشردوستانه با قواعد کلی حقوق بینالملل که مشروعیت استفاده از زور بین دولتها را تنظیم میکند (از جمله منشور سازمان ملل متحد) متمایز است.
این حقوق چندبعدی است و شامل مجموعهای از قواعد است که جنبهها و وضعیتهای مختلف در مخاصمات مسلحانه را کنترل میکند. برای مثال، محدودیتهایی را در نحوه انجام عملیات نظامی تعیین میکند. بسیاری از قواعد مربوط به نحوه انجام مخاصمات بر اصول اساسی تفکیک، تناسب و احتیاط استوارند. مجموعه دیگری از قواعد، نحوه برخورد با افرادی را که تحت تأثیر مخاصمه قرار گرفتهاند، از جمله رفتار با کسانی را که در اختیار یکی از طرفهای درگیر هستند (مثلاً حین بازداشت یا زندگی در مناطق تحت اشغال) مشخص میکند.
حقوق بینالمللی بشردوستانه چگونه از غیرنظامیان و اشیا غیرنظامی در برابر خطرات جنگ محافظت میکند؟
سه اصل اساسی تفکیک، تناسب و احتیاط در حقوق بینالمللی بشردوستانه، نحوه انجام مخاصمات (یعنی درگیری میان طرفهای جنگ) را تنظیم میکند. این اصول ماهیت عرفی دارند و در همه شرایط باید توسط همه طرفهای درگیر (اعم از دولتها، گروههای مسلح غیردولتی و غیرنظامیانی که مستقیماً در مخاصمات شرکت میکنند) و در همه انواع مخاصمات مسلحانه، چه بینالمللی و چه غیر بینالمللی، رعایت شوند.
برخی دستههای خاص از افراد و اشیا نیز از حمایت بیشتر و ویژهتری برخوردارند؛ از جمله واحدهای پزشکی، وسایل حملونقل و کارکنان درمانی، اموالی که برای بقای جمعیت غیرنظامی ضروری هستند، و تأسیساتی که حاوی نیروهای خطرناکاند (برای توضیح بیشتر، به پرسش مربوط به حفاظت از زیرساختهای غیرنظامی در ادامه مراجعه کنید).
اصول و قواعدی که نحوه انجام مخاصمات را تنظیم میکنند، هر زمان که مخاصمه مسلحانهای رخ دهد، اعمال میشوند: چه در زمین (عملیات زمینی)، چه در هوا (جنگ هوایی)، چه در دریا (جنگ دریایی)، و همچنین در فضای سایبری (عملیات سایبری) و در فضای ماورای جو.
هدف این اصول و قواعد در حقوق بینالمللی بشردوستانه این است که جمعیت غیرنظامی را در برابر آثار مخاصمات محافظت کنند. این هدف از طریق ایجاد تعادل میان «ضرورتهای نظامی» و «ملاحظات انسانی» دنبال میشود و با اعمال ممنوعیتها و محدودیتهایی بر سلاحها، ابزارها و روشهای جنگی که طرفهای درگیر میتوانند به کار ببرند، تحقق مییابد.
اصل تفکیک ایجاب میکند که طرفهای درگیر همواره میان رزمندگان و غیرنظامیان، و نیز میان اهداف نظامی و اشیا غیرنظامی (مانند خانهها، زیرساختهای غیرنظامی و محیط زیست) تمایز قائل شوند. طرفها فقط مجازند حملات خود را متوجه رزمندگان کنند، نه غیرنظامیان؛ و تنها میتوانند اهداف نظامی را هدف قرار دهند، نه اشیا غیرنظامی. حملات کور نیز بهطور کامل ممنوع هستند؛ یعنی حملاتی که به یک هدف نظامی مشخص هدایت نشدهاند، یا اساساً قابل هدایت به چنین هدفی نیستند، یا آثارشان بهگونهای نیست که مطابق الزامات حقوق بینالمللی بشردوستانه قابل مهار باشد. همچنین، اعمال یا تهدید به خشونتی که هدف اصلی آن ایجاد رعب و وحشت در میان جمعیت غیرنظامی باشد، و نیز استفاده از گرسنگی دادن به غیرنظامیان بهعنوان یک روش جنگی، بهطور یکسان ممنوع است.
حملاتی که علیه یک رزمنده یا هدف نظامی دیگر انجام میشود، باید با اصل تناسب سازگار باشد. به این معنا که انجام حملهای که انتظار برود بهطور تصادفی موجب تلفات جانی در میان غیرنظامیان، آسیب به آنها، و/یا خسارت به اشیا غیرنظامی شود، بهگونهای که این خسارتها در مقایسه با مزیت نظامی مشخص و مستقیمی که انتظار میرود، بیش از حد باشد ممنوع است. به بیان دیگر، حمله به یک هدف نظامی تنها زمانی مجاز است که ارزیابیها نشان دهد تلفات و خسارات غیرنظامی نامتناسب با منفعت نظامی پیشبینیشده نمیشود.
اصل احتیاط ایجاب میکند که همه طرفهای درگیر همواره مراقبت لازم را به عمل آورند تا جمعیت غیرنظامی و اشیا غیرنظامی از آثار عملیات نظامی در امان بمانند. با توجه به خطر جدی آسیب به غیرنظامیان در هنگام اجرای حملات، حقوق بینالمللی بشردوستانه تعهدات مشخصی را بر عهده افرادی میگذارد که حملات را طراحی، تصمیمگیری یا اجرا میکنند. بهطور خاص، باید همه تدابیر احتیاطی ممکن اتخاذ شود تا:
- اطمینان حاصل شود که اهداف، واقعاً اهداف نظامی هستند؛
- از تلفات جانی و آسیب به غیرنظامیان و خسارت به اشیا غیرنظامی تا حد امکان جلوگیری شود و در هر حال به حداقل برسد؛
- بررسی شود که آیا حمله ممکن است ناقض اصل تناسب باشد یا نه؛
- اگر روشن شود که حمله با اصول تفکیک یا تناسب مغایرت دارد، لغو یا متوقف شود؛
- در صورت امکان، پیشاپیش هشدار مؤثر درباره حملاتی که ممکن است بر جمعیت غیرنظامی اثر بگذارد، داده شود.
علاوه بر این، حقوق بینالمللی بشردوستانه از طرفهای درگیر میخواهد که از غیرنظامیان و اشیا غیرنظامی که تحت کنترل آنها هستند، در برابر آثار حملات محافظت کنند.
در شهرها، افراد و اهداف نظامی و غیرنظامی اغلب در کنار یکدیگر قرار دارند. برای طرفهایی که در مناطق شهری یا پرجمعیت میجنگند، این درهمآمیختگی، هم از نظر نظامی و هم از نظر جلوگیری از آسیب به غیرنظامیان، چالشهای مهمی ایجاد میکند. از آنجا که جنگ شهری به شیوههای خاصی غیرنظامیان را در معرض خطر قرار میدهد، حمایتی که اصول و قواعد حقوق بینالمللی بشردوستانه فراهم میکنند، از اهمیت اساسی برخوردار است.
چه کسانی و چه چیزهایی میتوانند هدف قرار گیرند؟
غیرنظامیان و اشیا غیرنظامی در برابر حمله حمایت میشوند و نباید هدف قرار گیرند. حقوق بینالمللی بشردوستانه از طرفهای درگیر میخواهد که همواره اطمینان حاصل کنند حملاتشان متوجه یک هدف نظامی مشخص است. این امر مستلزم آن است که درباره ماهیت هدف، اطمینان معقول وجود داشته باشد و بهطور مداوم اقدامات لازم برای راستیآزمایی آن انجام شود. هدفگیری افراد و اشیاء باید در هر مورد، بهصورت جداگانه و موردی ارزیابی شود.
در مورد اشخاص، رزمندگان (از جمله اعضای نیروهای مسلح دولتی (بهجز کادر درمانی و دینی) و اعضای شاخههای مسلح گروههای غیردولتی) میتوانند هدف قرار گیرند، مگر اینکه «از میدان نبرد خارج شده» (hors de combat) باشند؛ برای مثال اگر زخمی، بیمار، غرقشده، ناتوان شده باشند، قصد تسلیم خود را بهروشنی اعلام کرده باشند، یا به هر نحو در اختیار طرف مقابل قرار گرفته باشند.
غیرنظامیان در برابر حمله محافظت میشوند، مگر در زمانی که مستقیماً در مخاصمات مشارکت داشته باشند، و آن هم فقط در همان مدت مشارکت. مقامهای سیاسی و اداری که هیچ موقعیت یا نقش نظامی ندارند، غیرنظامی محسوب میشوند و صرفاً به دلیل جایگاه سیاسی یا اداری خود نمیتوانند هدف حمله قرار گیرند.
در مورد اشیا، اشیا غیرنظامی در برابر حمله محافظت میشوند و فقط اهداف نظامی میتوانند هدف قرار گیرند. اهداف نظامی به اشیایی گفته میشود که بهواسطه ماهیت، محل استقرار، هدف یا نحوه استفادهشان، نقش مؤثری در عملیات نظامی دارند و حمله به آنها در شرایط موجود، مزیت نظامی مشخصی به همراه دارد. برای اینکه یک شیء هدف نظامی محسوب شود، باید ارتباط نزدیکی با عملیات جنگی داشته باشد. اشیایی که صرفاً به فعالیت جنگی کمک میکنند (از جمله از نظر مالی) هدف قانونی محسوب نمیشوند.
حقوق بینالمللی بشردوستانه درباره حفاظت از زیرساختهای غیرنظامی چه میگوید؟
زیرساختهایی که امکان ارائه خدمات اساسی به غیرنظامیان را فراهم میکنند، در اصل «اشیا غیرنظامی» محسوب میشوند و بنابراین تحت حمایت همه قواعد حقوق بینالمللی بشردوستانه قرار دارند که برای حفاظت از غیرنظامیان و اشیا غیرنظامی در برابر آثار مخاصمات وضع شدهاند. از جمله مهمترین این قواعد، ممنوعیت حملات مستقیم، کور و نامتناسب، و نیز قواعد مربوط به احتیاط در حمله و احتیاط در برابر آثار حمله است (رجوع کنید به بخش «حقوق بینالمللی بشردوستانه چگونه از غیرنظامیان و اشیا غیرنظامی محافظت میکند؟»).
خدمات اساسی برای غیرنظامیان و سایر افراد تحت حمایت در زمان جنگ بههم پیوسته و وابسته به یکدیگرند. این یعنی اختلال در یکی از آنها میتواند بهصورت زنجیرهای یا موجی، بر سایر خدمات نیز تأثیر بگذارد و حتی باعث از کار افتادن چندین خدمت شود. برای مثال، تأمین برق برای ارائه خدمات آب و فاضلاب، دفع زباله و حفظ زنجیره سرد ضروری است. همچنین بیمارستانها و توانایی تولید و توزیع غذا به تأمین پایدار آب سالم، خدمات بهداشتی و برق وابستهاند.
حملاتی که انتظار میرود به زیرساختهای حیاتی آسیب بزنند، احتمالاً بخش بزرگی از جمعیت غیرنظامی را فراتر از محدوده مستقیم اصابت سلاح و برای مدتی طولانی پس از حمله تحت تأثیر قرار میدهند. چنین آسیبهایی در ارزیابی «تناسب» و «احتیاط در حمله» اهمیت دارند، به شرط آنکه رابطه علّی با حمله داشته باشند و در زمان انجام حمله بهطور معقول قابل پیشبینی باشند.
حقوق بینالمللی بشردوستانه همچنین برای برخی انواع زیرساختهای حیاتی، حمایت ویژه و قویتری در نظر گرفته است؛ از جمله بیمارستانها و سایر مراکز و وسایل نقلیه پزشکی، اشیائی که برای بقای غیرنظامیان ضروری هستند، و تأسیسات و سازههایی که حاوی نیروهای خطرناکاند. علاوه بر این، اشیا فرهنگی و محیط زیست طبیعی نیز از حمایت خاص برخوردارند. برخی اجزای زیرساخت انرژی که برای کارکرد مؤثر سایر تأسیسات حیاتی ضروری هستند نیز از حمایت ویژه بهرهمند میشوند. هر یک از این رژیمهای حمایتی ویژگیهای خاص خود را دارد، اما معمولاً شامل حفاظت در برابر اقداماتی فراتر از حمله نیز میشود و حتی در مواردی که چنین اشیائی به هدف نظامی تبدیل شوند، همچنان تا حدی از حمایت برخوردارند.
زیرساختهای انرژی، یعنی تأسیساتی که امکان تأمین انرژی برای غیرنظامیان را فراهم میکنند (مانند شبکههای برق، سوخت و گاز)، نیز اصولاً اشیا غیرنظامی به شمار میآیند و نباید هدف حمله قرار گیرند. این زیرساختها تنها زمانی به هدف نظامی تبدیل میشوند که نقش مؤثری در عملیات نظامی داشته باشند (برای مثال، نیروگاهی که برق یک پادگان نظامی را تأمین میکند) و حمله به آنها در شرایط موجود مزیت نظامی مشخصی ایجاد کند.
طبقهبندی پیشبینی شده و کلی تمام شبکه برق (یا سایر شبکههای انرژی) یک کشور یا منطقه تحت کنترل دشمن بهعنوان هدف نظامی، ممنوع است. همچنین حقوق بینالمللی بشردوستانه حمله به زیرساختهای انرژی را در صورتی که هدف صرفاً تضعیف توان اقتصادی دشمن باشد، حتی اگر بهطور غیرمستقیم بر توان جنگی او اثر بگذارد، یا با هدف وادار کردن او به مذاکره، تأثیرگذاری بر اراده مردم، یا ترساندن رهبران سیاسی انجام شود، ممنوع میداند.
در برخی موارد، زیرساختهای حیاتی (و سایر اشیا غیرنظامی) ممکن است همزمان برای مقاصد غیرنظامی و نظامی استفاده شوند. اینگونه اموال که «دوکاربردی» نامیده میشوند، در صورتی که شرایط لازم را طبق حقوق بینالمللی بشردوستانه داشته باشند، ممکن است به هدف نظامی تبدیل شوند (برای تعریف هدف نظامی، به بخشهای قبل مراجعه کنید). با این حال، کسانی که حمله به چنین زیرساختهایی را برنامهریزی یا تصمیمگیری میکنند، باید خسارات احتمالی به غیرنظامیان (از جمله تأثیر بر استفاده غیرنظامی از آنها) را در نظر بگیرند، همه اقدامات احتیاطی ممکن را برای جلوگیری یا دستکم کاهش این خسارات انجام دهند، و اطمینان حاصل کنند که این خسارات بیش از حد نباشد.
چه قواعدی استفاده از سلاحها، از جمله سلاحهای انفجاری، را تنظیم میکند؟
حقوق بینالمللی بشردوستانه، هم در قالب معاهدات و هم در حقوق عرفی، ممنوعیتها و محدودیتهای متعددی را بر توسعه و استفاده از برخی سلاحهای خاص اعمال میکند (برای نمونه، به قواعد ۷۰ تا ۸۶ در مطالعه عرفی کمیته بینالمللی صلیب سرخ مراجعه کنید). با این حال، استفاده از همه سلاحها، حتی آنهایی که بهطور خاص محدود نشدهاند، در هر صورت باید با تمامی اصول و قواعد حاکم بر نحوه انجام مخاصمات سازگار باشد؛ از جمله ممنوعیت حملات مستقیم، کورکورانه و نامتناسب، و نیز قواعد مربوط به احتیاط در حمله (رجوع کنید به بخش «حقوق بینالمللی بشردوستانه چگونه از غیرنظامیان و اشیا غیرنظامی محافظت میکند؟»).
اگرچه در حقوق بینالمللی بشردوستانه ممنوعیت کلی برای استفاده از سلاحهای انفجاری سنگین در مناطق پرجمعیت وجود ندارد، اما استفاده از این سلاحها در چنین مناطقی به احتمال زیاد آثار کور خواهد داشت. به همین دلیل، کمیته بینالمللی صلیب سرخ و کل نهضت بینالمللی صلیب سرخ و هلال احمر مدتهاست از همه دولتها و گروههای مسلح غیردولتیِ درگیر در مخاصمات میخواهند که از بهکارگیری سلاحهای انفجاری سنگین در مناطق پرجمعیت خودداری کنند. از این سلاحها در این مناطق نباید استفاده شود مگر آنکه تدابیر کافی برای کاهش آثار گسترده آنها و خطرات ناشی از آن برای غیرنظامیان اتخاذ شده باشد.
در حال حاضر، ۹۰ کشور «اعلامیه سیاسی سال ۲۰۲۲ درباره تقویت حفاظت از غیرنظامیان در برابر پیامدهای انسانی ناشی از کاربرد سلاحهای انفجاری در مناطق پرجمعیت» را تصویب کردهاند. این نخستین سند از این نوع است که دولتها را متعهد میکند، از جمله، سیاستگذاری و رویههای نظامی خود را بازنگری کنند و در مواردی که کاربرد سلاحهای انفجاری در مناطق پرجمعیت ممکن است به غیرنظامیان آسیب برساند، آن را محدود کنند یا در صورت لزوم از آن خودداری نمایند. اجرای صحیح این تعهدات میتواند نقش مهمی در کاهش درد و رنج غیرنظامیان و تقویت رعایت حقوق بینالمللی بشردوستانه داشته باشد.
چه قواعدی انتقال سلاح به طرفهای درگیر در یک مخاصمه مسلحانه را تنظیم میکند؟
با هدف کاهش آلام انسانی، «معاهده تجارت اسلحه(ATT)» دولتهای عضو را از صدور مجوز برای صادرات، ترانزیت یا سایر اشکال انتقال سلاحهای متعارف، مهمات و قطعات مرتبط، در صورتی که بدانند این اقلام برای ارتکاب جنایات جنگی یا سایر جرایم بینالمللی استفاده خواهد شد، منع میکند (ماده ۶). همچنین، این معاهده انتقال سلاح را در مواردی که خطر جدی وجود دارد که از آنها برای ارتکاب یا تسهیل نقض جدی حقوق بینالمللی بشردوستانه یا حقوق بشر استفاده شود، ممنوع میداند (ماده ۷). برخی اسناد منطقهای نیز انتقال سلاح را بر پایه ملاحظات بشردوستانه محدود کرده و انجام چنین ارزیابیهایی را الزامی میکنند.
همه دولتها، حتی آنهایی که عضو این معاهده نیستند، موظفاند از انتقال سلاح به طرفین یک مخاصمه مسلحانه خودداری کنند، اگر خطر آشکاری وجود داشته باشد که این اقدام به نقض حقوق بینالمللی بشردوستانه کمک کند. افزون بر این، دولتهای صادرکننده سلاح باید تا حد امکان اقداماتی انجام دهند تا از وقوع نقضهای این حقوق توسط طرفهای دریافتکننده جلوگیری کرده یا به آن پایان دهند (بر اساس ماده ۱ مشترک کنوانسیونهای ژنو ۱۹۴۹).
کشورهایی که به طرفهای درگیر در یک مخاصمه جاری سلاح میرسانند، به دلیل تواناییشان در فراهم کردن یا قطع ابزارهای ارتکاب نقضها، نفوذ قابلتوجهی در تضمین رعایت این حقوق دارند. مشروط کردن، محدود کردن یا متوقف کردن انتقال سلاح از جمله ابزارهای عملی در اختیار این دولتها برای پیشگیری و توقف نقضهای حقوق بینالمللی بشردوستانه است.
آیا حقوق بینالمللی بشردوستانه استفاده از هوش مصنوعی در مخاصمات مسلحانه را تنظیم میکند؟
اگرچه حقوق بینالمللی بشردوستانه صریحاً استفاده از هوش مصنوعی (AI) در کاربردهای نظامی را ممنوع یا محدود نکرده است، اما توسعه و استفاده از آن را محدود میکند و محدودیتهای سختی برای هوش مصنوعی در زمانی که در سیستمهای تسلیحاتی یکپارچه شده یا به نحوی برای انجام عملیات جنگی بهکار گرفته میشود، اعمال میکند. بنابراین، مانند هر فناوری نوین جنگی، هوش مصنوعی باید قابلیت استفاده مطابق با اصول و قواعد موجود حقوق بینالمللی بشردوستانه را داشته باشد و تنها در چارچوب این اصول و قواعد استفاده شود (رجوع کنید به بخش «حقوق بینالمللی بشردوستانه چگونه از غیرنظامیان و اشیا غیرنظامی محافظت میکند؟»).
با توجه به رشد توسعه و استفاده از فناوریهای مرتبط با هوش مصنوعی در حوزه نظامی، مهم است به یاد داشته باشیم که تعهدات حقوق بینالمللی بشردوستانه برای انسانها الزامآور است. این انسانها هستند که باید قانونی بودن حملات برنامهریزیشده، تصمیمگیریشده یا اجراشده را تضمین کنند و مسئول آن تصمیمات باقی خواهند ماند. این ارزیابیها شامل بررسی تطابق حملات با اصول و قواعد مخاصمات مسلحانه (یعنی تفکیک، تناسب و احتیاط در حمله) است که نمیتوان آنها را به ماشینها واگذار کرد.
این به معنای آن نیست که فرماندهان و رزمندگان نمیتوانند از ابزارهایی مانند سیستمهای پشتیبان تصمیم مبتنی بر هوش مصنوعی برای برآورد خسارات جانبی یا محاسبه شعاع انفجار مهمات استفاده کنند. با این حال، خروجیهای این ابزارها باید بهعنوان منابع اطلاعاتی یا شاخصهای محاسباتی تلقی شوند، نه بهعنوان ارزیابی قانونی از مطابقت حمله با حقوق بینالمللی بشردوستانه. بنابراین، این سیستمها و ابزارها باید به نحوی طراحی و استفاده شوند که از تصمیمگیری انسانی پشتیبانی کنند، نه اینکه جایگزین یا مانع آن شوند.
وضعیت مراکز داده و حمایت از آنها در زمان جنگ چیست؟
مراکز دادهای که صرفاً برای اهداف غیرنظامی استفاده میشوند، از جمله آنهایی که توسط شرکتهای خصوصی فناوری ارائه میشوند، اشیا غیرنظامی محسوب میشوند و نباید هدف حمله قرار گیرند.
با این حال، برخی سرورها یا مراکز داده ممکن است برای ذخیره دادههای جمعآوریشده توسط نیروهای مسلح، از جمله اطلاعات امنیتی، استفاده شوند. همچنین مراکز داده میتوانند قدرت پردازشی لازم برای اجرای مدلهای هوش مصنوعی مورد استفاده نیروهای مسلح یا فضای دیجیتال برای میزبانی سیستمهای پشتیبان تصمیمگیری هوش مصنوعی را فراهم کنند. اینکه آیا این مراکز داده ممکن است به اهداف نظامی تبدیل شوند و در چه شرایطی ممکن است این اتفاق رقم بخورد، باید بهصورت موردی و با ارزیابی جداگانه تعیین شود. در غیر این صورت و تا زمانی که یک مرکز داده بهعنوان هدف نظامی شناخته شود، نباید مورد حمله قرار گیرد.
حتی اگر یک مرکز داده یا بخشهایی از آن بهعنوان هدف نظامی شناخته شود، قواعد و اصول تناسب و احتیاط در حمله باید همچنان رعایت شوند. اجرای این اصول مستلزم ارزیابی آسیبهای مستقیم و غیرمستقیم قابل پیشبینی به غیرنظامیان (مانند آسیب به کارکنان غیرنظامی مراکز داده و آسیب به جمعیت غیرنظامی که به عملکرد این مراکز برای دریافت خدمات اساسی وابستهاند) و اتخاذ همه اقدامات احتیاطی ممکن برای جلوگیری یا حداقل کاهش این آسیبها است (رجوع کنید به بخش «حقوق بینالمللی بشردوستانه چگونه از غیرنظامیان و اشیا غیرنظامی محافظت میکند؟»).
دیدگاهها