(شرح عکس: سوریه، حلب، ۲۰۲۶ – در روستای برلحین در حلب، کارکنان آموزشدیده کمیته بینالمللی صلیب سرخ در جریان عملیات پاکسازی، مواد منفجره باقیمانده از جنگ را جمعآوری میکنند.)
مقاله
12 فروردین 1405 (۱ آوریل ۲۰۲۶)
تیمهای صلیب سرخ که در مناطق آلوده به سلاح و مواد منفجره کار میکنند، بارها و بارها با الگوهای مشابهی روبهرو میشوند: والدین از ترس جان فرزندانشان جرأت نمیکنند اجازه دهند آنها بیرون بازی کنند یا حتی پیاده به مدرسه بروند؛ کشاورزان نمیتوانند با خیال راحت زمینهای خود را کشت کنند؛ و خانوادهها قادر نیستند به خانههایی که ماهها یا حتی سالها پیش از آن فرار کردهاند بازگردند. در بسیاری از مناطق، مخاطرات انفجاری که در زمینهای کشاورزی، جادهها و میان آوار پنهان شدهاند، تهدیدی خاموش هستند که میتوانند در یک لحظه زندگی انسانها را برای همیشه تغییر دهند.
مینهای ضدنفر از ماندگارترین این مخاطرات به شمار میروند. این مینها طوری طراحی شدهاند که با قدم گذاشتن یک فرد روی آنها یا حتی با کوچکترین تماس منفجر شوند و اغلب سالها پس از پایان جنگی که طی آن کار گذاشته شدهاند، همچنان فعال باقی میمانند. همزمان با فرا رسیدن چهارم آوریل، روز جهانی آگاهیسازی درباره مین و کمک به اقدامات مینزدایی، این واقعیتها یادآوری میکنند که آثار جنگ با پایان مبارزات از بین نمیرود. برای میلیونها نفر، این تهدید همچنان پابرجاست، پنهان زیر خاکی که روی آن قدم برمیدارند.
کنوانسیون منع کاربرد مینهای ضدنفر نزدیک به سه دهه پس از تصویب، همچنان یکی از مهمترین تلاشهای بینالمللی برای کاهش این آسیبها به شمار میرود.
باور نادرست درباره مزیت نظامی
گاهی مینهای ضدنفر بهعنوان سلاحی دفاعی توجیه شدهاند که هدف آنها کند کردن پیشروی نیروهای دشمن است. اما تجربه جنگهای گذشته نشان میدهد که میان هرگونه تأثیر کوتاهمدت نظامی و پیامدهای بلندمدت انسانی آنها، تفاوتی عمیق و نگرانکننده وجود دارد.
برای نمونه، در سال ۲۰۰۳ و در جریان حمله به عراق، نیروهای ائتلاف با میدانهای وسیع مین در اطراف بغداد روبهرو شدند. این موانع تنها در عرض چند ساعت شکسته شدند.
اما سالها بعد، غیرنظامیان همچنان بر اثر همان مینها و مهمات منفجرنشدهای که در منطقه باقی ماندهاند، زخمی میشوند یا جان خود را از دست میدهند.
(شرح عکس: تیگرای، بیمارستان شیره. یکی از اعضای تیم توانبخشی جسمی کمیته بینالمللی صلیب سرخ به بیماری کمک میکند تا راه رفتن با پای مصنوعی خود را تمرین کند.
مناطق روستایی در شمال اتیوپی که در سالهای گذشته شاهد مبارزات شدید بودهاند، همچنان بهطور گستردهای به مهمات منفجرنشده آلوده هستند. وجود این مواد منفجره خطرات جدی برای غیرنظامیان ایجاد میکند، بهویژه برای کودکان که بیشتر در معرض آسیب قرار دارند.)
معاهدهای که جان انسانهای بسیاری را نجات داده است
«کنوانسیون منع کاربرد مینهای ضدنفر» که در سال ۱۹۹۷ تصویب شد، استفاده، انبار کردن، تولید و انتقال مینهای ضدنفر را ممنوع میکند.
تأثیر انسانی این معاهده بسیار قابل توجه بوده است. این توافقنامه باعث کاهش استفاده از این سلاحها در سطح جهان شده، به نابودی میلیونها مین ذخیرهشده کمک کرده و امکان پاکسازی گسترده زمینهای آلوده را فراهم آورده است.
از سال ۱۹۹۹ تاکنون، ۹۴ کشور بیش از ۵۵ میلیون مین ضدنفر ذخیرهشده را نابود کردهاند (بر اساس گزارش «لندماین مانیتور ۲۰۲۵»).
این دستاوردها به جوامع کمک کرده است تا دوباره بر سر زمینهای کشاورزی خود بازگردند، خانههایشان را بازسازی کنند و خدمات اساسی لازم را برای بازگشت به زندگی پس از جنگ از نو برقرار سازند.
شاید مهمترین دستاورد این کنوانسیون این باشد که یک اصل مهم جهانی را تثبیت کرده است: سلاحهایی که نمیتوانند میان مبارزان و غیرنظامیان تفاوت قائل شوند، نباید مورد استفاده قرار گیرند.
با این حال، خطر مهمات منفجرنشده همچنان باقی است.
در سال ۲۰۲۴، دستکم 6 هزار و 279 نفر توسط مینهای ضدنفر و سایر بقایای انفجاری جنگ (ERW) کشته یا زخمی شدهاند. حدود ۹۰ درصد قربانیان غیرنظامی بودهاند و نزدیک به نیمی از آنها را کودکان تشکیل میدادند.
(شرح عکس: داشکسن، آذربایجان. کمیته بینالمللی صلیب سرخ برای دامداران و خانوادههایشان، در زمینه خطرات ناشی از مینهای ضدنفر و سایر مهمات منفجرنشده، جلسات آگاهیبخشی و آموزش رفتار ایمن برگزار میکند.)
زندگی روزمره نباید برای کودکان تهدید جانی ایجاد کند
برای جوامعی که با آلودگی به سلاح و مواد منفجره زندگی میکنند، فعالیتهای روزمره میتواند به تهدیدی مرگبار تبدیل شود.
کودکان بهویژه در معرض خطر مین و مواد منفجره باقیمانده از جنگ هستند، نه تنها بهخاطر مکانهایی که میروند یا بازی میکنند، بلکه بهخاطر نحوه درک و کنجکاوی آنها نسبت به محیط اطراف.
در عراق، نوجوانی به نام سیروان نبی تنها ۱۶ سال داشت که جسمی را روی زمین پیدا کرد و برداشت، به این دلیل که «زیبا به نظر میرسید… کوچک، شبیه لوله، زرد و براق». این جسم در دستش منفجر شد، باعث شد دستش را از دست بدهد و زندگیاش برای همیشه تغییر کند.
چنین لحظاتی تنها جراحات وحشتناک ایجاد نمیکنند، بلکه کودکی را نیز متوقف میسازند.
برای بسیاری از کودکان، پیامدها فراتر از خود انفجار است. آموزش آنها بلافاصله مختل میشود. سیروان بعد از اینکه دست خود را برای نوشتن از دست داد، مجبور شد مهارتهای پایه را دوباره بیاموزد و در مدرسه عقب بیفتد. او میگوید: «نوشتن سخت است. دارم سعی میکنم با آن کنار بیایم.»
در سراسر جوامع آسیبدیده، کودکان ممکن است ماهها یا سالها تحصیل را از دست بدهند، برای اینکه از همکلاسیهای خود عقب نیفتند تلاش کنند یا کاملاً ترک تحصیل کنند. حتی کودکانی که بهطور مستقیم آسیب ندیدهاند، وجود خطرات انفجاری بر زندگی روزمره آنها تأثیر میگذارد، حرکتشان محدود میشود، بازی کردنها کاهش مییابد و حس خطر دائمی همیشه وجود دارد.
(به گزارش لندماین مانیتور 2025) امروزه، ۵۲ کشور و سرزمین هنوز تحت تأثیر مینهای ضدنفر و دیگر بقایای انفجاری جنگ هستند.
(شرح عکس: سیروان نبی که تنها ۱۶ سال داشت، وقتی یک لحظه، مسیر زندگیاش برای همیشه تغییر کرد و تحصیلش را ناگهان متوقف ساخت میگوید: «دستم را از دست داده بودم؛ همان دستی که با آن مینوشتم.»)
هیچ چیزی به نام مین ضدنفری «ایمن» وجود ندارد
برخی بحثها درباره فناوریهای جدید مینها، مانند مینهایی که خودبهخود منفجر یا غیرفعال میشوند، بهعنوان راهی برای کاهش خطرات انسانی مطرح شده است.
با این حال مشکل اساسی همچنان باقی است: مینهای ضدنفر سلاحهایی هستند که توسط قربانی فعال میشوند. یعنی وقتی کسی روی آن قدم میگذارد یا آن را حرکت میدهد، منفجر میشود و نمیتوان کنترل کرد چه کسی آسیب میبیند.
در شرایط واقعی، این مکانیزمها هم ممکن است درست عمل نکنند. عواملی مانند آب و هوا، رانش زمین یا آسیبهای محیطی میتوانند باعث شوند مینها بیش از مدت زمان مورد نظر فعال باقی بمانند.
صرفنظر از طراحی، مینهای ضدنفر همچنان همان خطر تهدید طولانیمدت برای غیرنظامیان را ایجاد میکنند.
تهدید گستردهتر بقایای انفجاری جنگ
مینهای ضدنفر تنها بخشی از مشکل گستردهای هستند که غیرنظامیان در مخاصمات مسلحانه با آن مواجهند.
بقایای انفجاری جنگ شامل مهمات منفجرنشده و سلاحهای است که در جریان جنگ رها شدهاند. این خطرات میتوانند برای سالها ناپایدار و غیرقابل پیشبینی بمانند.
درصد عدم عملکرد مهمات انفجاری بسته به نوع سلاح و شرایط استفاده متفاوت است و از حدود ۱٪ تا ۴۰٪ متغیر است. حتی نرخ عدم عملکرد نسبتاً پایین هم میتواند تعداد زیادی مهمات منفجرنشده را در شهرها، زمینهای کشاورزی و زیرساختها باقی بگذارد.
در جنگهای شهری، خطرات چند برابر میشوند. ساختمانهای تخریبشده، آوار و زیرساختهای آسیبدیده شناسایی و پاکسازی مواد منفجره را بسیار پیچیده و خطرناک میکند.
(شرح عکس: دستین نالاندا، متخصص آلودگی تسلیحاتی، بر مدیریت خطرات ناشی از مهمات منفجرنشده در یک منطقه حساس تمرکز دارد؛ جایی که برای مشخص کردن محدودههای خطر، نشانهگذاریهایی انجام میشود. این نشانهها با هدف جلوگیری از حوادث و آگاهسازی کارگران نسبت به مناطق آلوده ایجاد شدهاند و بهطور منظم تجدید میشوند تا بهویژه زمانی که خطرات جدیدی شناسایی شوند ایمنی حفظ گردد.)
حفاظت از غیرنظامیان در حین جنگ و پس از آن
حقوق بینالمللی بشردوستانه از طرفهای درگیر در جنگ میخواهد اقدامات لازم را برای محافظت از غیرنظامیان در برابر بقایای انفجاری جنگ انجام دهند.
این اقدامات شامل نقشهبرداری از مناطق مخاطرهآمیز، علامتگذاری و حصارکشی اطراف مناطق آلوده و پاکسازی مخاطرات و سایر مواد منفجره، هشدار به جوامع درباره خطرات، و حمایت از آموزش مردم برای اجتناب از تماس با مواد منفجره، میشود.
کنوانسیون منع کاربرد مینهای ضدنفر این تلاشها را با ممنوعیت استفاده از سلاحی که پیامدهای انسانی آن ثابت شده، ویرانگر و طولانیمدت است تقویت میکند.
آیا میدانستید؟
پیش از تصویب کنوانسیون منع کاربرد مین، سالانه حدود ۱۵ تا ۲۰ هزار نفر در سراسر جهان بر اثر مینهای ضدنفر کشته یا زخمی میشدند (طبق Landmine & Cluster Munition Monitor ۲۰۰۴).
در سال ۲۰۲۴، 6 هزار و ۲۷۹ نفر بر اثر مینهای ضدنفر و دیگر بقایای انفجاری جنگ کشته یا زخمی شدند.
۹۰٪ قربانیان غیرنظامی هستند و ۴۶٪ آنها را کودکان تشکیل میدهند.
۵۲ کشور و سرزمین هنوز آلوده به مینهای ضدنفر و دیگر بقایای انفجاری جنگ هستند.
از سال ۱۹۹۹ تاکنون، ۹۴ کشور بیش از ۵۵ میلیون مین ضدنفر ذخیرهشده را نابود کردهاند.
نرخ عدم عملکرد مهمات انفجاری بین ۱٪ تا ۴۰٪ است و باعث باقی ماندن مواد منفجره خطرناک در دل زمین میشود.
دیدگاهها